Feja Pa Njeri?!
Prof. Dr. Ismail Bardhi
25.03.2007

Mes kategorive t shumta teologjike, shprehja mkmbs i Zotit m s miri e sintetizon t kuptuarit fetar t njeriut. Mirpo, kjo e kuptuar pr t mos u zhdukur nga skena botrore duhet vazhdimisht t ballafaqohet me proceset, konceptet dhe format e ndryshme kulturore, me t cilat periudhat e ndryshme historike e interpretojn njeriun dhe realitetin e tij. Ky ballafaqim sot bhet sidomos m i rndsishm, por edhe m problematik, sepse n rrethin bashkkohor shkencor dhe kulturor, pas vdekjes s zotit (hasha) (Nietzche), duket sikur i asistojm nj lloji t vdekjes s njeriut. N t vrtet, shkencat e ndryshme e drejtojn vmendjen kah nj bot e re m par e panjohur bot e cila gjendet nn njeriun: mjaft sht q, pr shembull, t mendohet n hulumtimin e tashm t asaj q gjendet n atomin; pastaj, hulumtimi i t pavetdijshmes n sfern e njeriut; strukturalizmi sulmues sipas t cilit njeriu sht reduktuar n strukturat t cilat e rrethojn (M. Foucault); moskujdesi pr natyrn dhe mjedisin q krcnon me katastrof ekologjike; hulumtimet n sfern e bioetiks si dhe mundsit e ndryshme t inxhinieris gjenetike.

Megjithse t gjitha t lartshnuarat jan shtje pr studim n vete, kjo trajtes sht fokusuar drejtprsdrejti n konceptin njeri, si njeri i pastr, i cili gjendet nn hijen e universalizmit t prgjithshm t ktij koncepti, n nj mnyr duke iu lshuar edhe kuptimit leksikor t tij, sepse kohve t fundit vrejm se pr do gj shkruhet, prpos imperativit bhu njeri!. do jet njerzore (madje edhe kur nuk sht leht pr ta vrejtur) gjithmon rishtas sht e prshkuar me parashtrimin e pyetjes Kush jam un?. Kjo pyetje e parashtruar individuale-ekzistenciale kumbon edhe atje ku njeriu nuk sht n bashksin njerzore. Kjo pyetje e parashtruar kolektive- ekzistenciale, gjegjsisht Kush jemi ne? sht parakusht i konstituimit dhe mirmbajtjes s do bashksie njerzore, i do krijese shpirtrore materiale t ciln e kemi pr zakon ta quajm natyr tjetr.

Bashk me prkufizimin e njeriut sipas rregulls lidhet pjesza M (m i zhvilluari, m i prsosuri, m prparimtari, i takon nivelit m t lart t zhvillimit). Fjala njeri tingllon rndsishm, dinjitetshm. Ajo nuk tingllon si p.sh.: tradhtar, qelbanik e t ngjashme. Shpesh thuhet: Bhu njeri! (kjo do t thot t qenit i ndershm, dinjitoz..., t qenit subjekt i jets personale). N lidhje me kt sht edhe nocioni njerzi, si tipar i atij q sht i njerzishm, i cili sht personalitet i plot, moral dhe etik. Pjesza m n prkufizimet prdoret n kuptimin pozitiv, kshtu q duket sikur njeriu vetvetes n mnyr t vetbesueshme dhe jokritike ia jep pozitn supreme dhe superiore n natyr dhe n gjithsi. Fjala sht pr fotografin e idealizuar, sepse askund nuk prmendet se njeriu sht qenie e cila lufton, diskriminon, shkatrron natyrn dhe vret t afrmit dhe se edhe n at kontekst negativ do t mund t prdorej parashtesa m. Nuk prmenden humnerat, rniet dhe tmerret q i krijon njeriu. por se ai sht i aft t deprtoj deri n themelin e fundit t gjrave dhe n fund deri te qenia absolute, Zoti (Hrvatska Enciklopedija, 2000, fq. 696).

Kur flet pr njeriun, Kanti thot se ai sht jo i shenjt, ndrsa ligji moral sht i shenjt dhe njerzia n t sht e shenjt. Njeriu i takon bots s natyrshme (i nnshtruar ligjeve natyrore) dhe bots inteligjibile (dhe prandaj sht person i lir dhe i pavarur nga mekanizmat e natyrs). Si qenie e natyrshme, sht i motivuar nga rehatia dhe lumturia, e si qenie inteligjibile sht i motivuar nga obligimi, gjegjsisht respektimi i ligjit moral. Kantit i plqen ti prdor nocionet lartsi dhe ngritje (kto nocione natyrisht se jan t ndrlidhura, sepse lartsia arrihet prmes ngritjes). Nn lartsi i cek: respektimin e njerzis n personin ton, respektimin e obligimeve, respektimin e ligjit moral, si dhe ngritjen mbi lvizsit natyror. Sa mir do t ishte sikur teologjia bashkkohore muslimane ti analizonte mendimet kantiane.

Shkenca bashkkohore prpiqet q t deprtoj n paralashtsin dhe n thellsin e shpirtit t njeriut, pr t zbuluar se ka n fakt sht njeriu dhe far sht fati i tij. Mirpo, t gjitha hulumtimet, e tr teknika dhe prparimi ndalen n kufijt e nj zone t errt, n t ciln as syri i njeriut e as teknika nuk mund t deprtojn. Ekziston nj pjes e njeriut, dhe at pjesa qensore e ekzistimit t tij, e qenies s tij, e cila sht fshehtsi n plotkuptimin e fjals, fshehtsi n t ciln udhzon vetm Shpallja.

Kur duam t shikojm n fshehtsin e quajtur njeri, s pari duhet t shikojm se thuhet pr krijimin e tij n Librat e Shenjt. Si krijes m e prsosur dhe vepr m madhore e krijuar Kurani prshkruan krijimin e njeriut, burrit dhe gruas, t cils i kushton vmendje t veant. Nga ana tjetr edhe sipas Bibls kafsht jan krijuar me urdhrin e Zotit, ndrsa krijimi i njeriut sht prshkruar si vepr e menduar dhe e peshuar mir e vullnetit t Zotit. Lajmrimi pr krijimin e njeriut sht lavdi-thurje ose himn pr njeriun, poem dinjitetit t tij, kng e familjes njerzore, kulturs dhe prparimit njerzor.

Fjala adam (apo adem sipas Kuranit), n gjuhn hebraike sht njjs kolektiv dhe nuk ka shumsin e vet, kshtu q do t mund ta prkthenim si njerzim, njerz, e jo vetm njeri. Mirpo ekzegjeza fare nuk ka dshiruar t futet n problemin e monogjenizmit dhe t poligjenizmit, sepse ai as q ka ekzistuar. Ekzegjeza gjithashtu nuk ka kurrfar interesash shkencore. Interesi i vetm i saj sht q tua bart bashkkohsve porosin e shpalljes s Zotit, sipas s cils Zoti sht krijuesi i gjithsis, i mbar njerzimit dhe i mbar bots. N t vrtet, fjala adam vjen nga fjala hebraishte adamah, tok, nga e cila sht krijuar njeriu. N kt rast adam do t thoshte i toks. Zoti kur flet pr njeriun flet n forma t ndryshme, pr periudha t ndryshme t zhvillimit t tij n kohn edeniane dhe pas-edeniane, pr njeriun e xhennetit dhe Ademin e Arafatit. Por, theks i veant sht se flet pr njeriun-njeri, insan. Prse e them kt dhe far lidhje ka kjo me njeriun, apo far lidhje ka e gjith kjo me edukimin? Epo, para s gjithash pr ta demitologjizuar edhe njeriun edhe krijimin n trsi.

Njeriu q nga krijimi i tij parashtron pyetjen pr prejardhjen e vet, pr qllimin e vet, pr ekzistimin e vet, pr at se kush sht, prse sht n kt bot dhe ku shkon? Vrtet, ka sht njeriu? far qllimi ka dhe ka sht kuptimi i jets s tij? Pr kt njerzit mendojn me shekuj, ndrsa njeriun jan prpjekur ta prkufizojn shkenca dhe shkenctar t ndryshm, me prkufizime dhe prmbajtje t ndryshme. Por, do t thot t qenit njeri? ka sht njeriu? Njeriu nuk sht vetm materie e krijuar nga pluhuri toksor, e as vetm qenie e gjall si qeniet e tjera t gjalla n tok. Ai sht shpirt, dhe at shkndij e shpirtit t Zotit, i krijuar pr t qen mkmbs i Zotit n tok si njeri. Zoti e ka krijuar njeriun vetm pr ta adhuruar At. Vet njeriu sht lavdrim i Zotit. Grekt e urt njeriun e kan quajtur anthropos, d.m.th., ai i cili shikon lart. Njeriu sht i lindur pr qiellin, prandaj edhe shikon kah qielli. I lindur pr qiellin, por n tok. Ai sht qenie meta-fizike dhe meta-kozmike. Ai sht qenia e krijuar n formn m t bukur.

Bhu (njeri)!. I ktill ka qen urdhri i Zotit. do gj sht krijuar me urdhrin e Zotit, me fuqin e Fjals s Tij dhe del nga asgjja. Megjithat, krijimi i njeriut sht dika krejtsisht tjetr. Te krijimi i njeriut vrehet fenomeni i dialogut metaforik q tregon rndsin, peshn e nj krijese t re, e cila n nj mnyr do ti bj rezistenc gjith procesit natyror. Sa thua se sht natyr, e sheh se e ka lirin; liria sht sfida m e madhe e natyrs s tij. Njeriu sht pa dyshim enigma m e madhe dhe kundrshtia m e madhe. Drama e tij fillon q nga asti i ndarjes nga natyra, apo, si thot Sartri, q nga asti kur sht dnuar me liri. N bazn e liris shtrihet shkaku i drams njerzore. Srish n formn metaforike akti i par i liris n histori paraqet edhe mkatin e par, sepse me kt ai u b dhalumen xhehula (zullumqar injorant). Liria sht kategori shpirtrore. Shprehja dhe orientimi i duhur i saj sht shtje e zemrs, shpirtit dhe vullnetit, e jo shtje e arsyes dhe shkencs. Ajo sht dhurat e Zotit pr t gjith njerzit si e drejt e tyre e pakontestueshme. Kurani de facto njeriut ia ka ln lirin e plot: pra nse bn mir, bn pr vetveten, e nse bn keq, bn pr vetveten; ... e vrteta vjen nga Zoti juaj, e kush dshiron le t besoj, e kush dshiron le mos t besoj... Ne nuk e dim dhe nuk kemi mundsi ta dim sekretin e krijimit t njeriut, jo pr arsye se sht shum e vshtir, por pr arsye se nuk na sht mundsuar dshmimi pr kt. E tr ajo dram madhshtore e cila ndodh mes Zotit dhe engjjve n zanafilln e krijimit t tij, krijoi shpjegime t ndryshme tek mufesirt tradicional dhe racional. Tradicionalistt shpeshher heshtn dhe e pranuan kt form t biseds n Eden si dshir e Zotit, kurse racionalistt pan fillimin e liris, pavarsisht nga dshmia apo beslidhja e njeriut me Zotin, mbi ka sht mbshtetur tr procesi i Shpalljes. do gj i nnshtrohet Zotit. Engjjt nuk deshn ta prishin konsultimin dhe prezantimin n atelien e xhennetit dhe tr at bukuri t nnshtrimit; ata iu lutn Zotit, duke par se njeriu i dyshit, njeriu i qiellit dhe toks, do ta ket shum vshtir ta ruaj pastrtin esenciale t krijimit. Kt sekret, i cili i takon vetm Zotit, Ai e bn t qart n mnyr shum t kuptueshme, kinse engjjt ngritn kokn pr t protestuar para Tij. Ja kush sht njeriu, e prish edhe qetsin e engjjve. Tek e fundit, ktu vrehet nj simbolik shum e madhe. Pa marr parasysh ktu shihet nj simbolik e thell, e cila kuptohet vetm nga urtsia e lart. Bindja e lartson njeriun dhe e bn engjll, kurse mosbindja e bn demon n tok. Edhe demoni edhe engjlli jan brenda ksaj krijese t quajtur njeri. Si vrehet n kt ndodhi madhshtore srish n epiqendr gjendet njeriu.

Njeriu nuk sht ndonj krijes e hedhur nga qielli n botn e materies, as kafsh e cila gradualisht zhvillohet n qenie me arsye t lir. Njeriu nuk sht prodhim i zhvillimit thjesht natyror, e as q dinjiteti i tij varet nga evolucioni teknik. Njeriu pamas i tejkalon t gjitha krijesat me vetdijen dhe vendosjen personale. E megjithat, Zoti sht pamas mbi t. Njeriu sht kuror dhe kulm i do gjje t krijuar, rrezaton mirsin dhe madhshtin e Zotit, lavdin dhe dritn e Zotit, sepse Zoti sht veanrisht i pranishm n njeriun, meq n njeriun ka dika hyjnore. Dhe prandaj Ademi n kt tekst nuk sht ndonj individ i caktuar, por njeri n prgjithsi njerzim. Pavarsisht nga ajo se n ciln koh dhe n ciln pjes t toks banon, cilit popull dhe cils rac i takon, vetm me at q sht njeri ai sht mkmbs i Zotit. Kt njeriu nuk e arrin me prparimin e tij teknik dhe shkencor. Nuk sht kjo fryt as i rastit, e as i nevojs s natyrshme. Kjo sht dhurata e lir e mshirs s Zotit, dashuria e Zotit. Si pasqyrim m besnik i madhshtis s Zotit njeriu sht n qendr dhe n kulmin e do gjje t krijuar. N t pasqyrohet e gjith e krijuara, ai sht zotrues i do gjje. Kjo qenie e brisht e quajtur njeri, e humbur n horizontet e bots, sht mbret i do gjje t krijuar, i kurorzuar me lavdi dhe nder.

Prandaj Libri njsoj i mahnitet madhshtis s njeriut, por gjithashtu vajton edhe mbi kotsin e tij. T gjith ne jemi t shenjt dhe t mallkuar. Nga ne varet cila an do t mbisundoj. Por, megjithat paguhet t jesh njeri. Kjo sht edhe detyra jon kryesore jetsore, rasti yn. Si sht thn: dokush lind i nnshtruar... Nj gj t ngjashme mund t themi edhe pr njeriun n prgjithsi. Askush nuk lind si njeri i gatshm, lindja sht vetm fillimi i vet-sendrtimit t njeriut. Njeri bhet n ecjen e gjat jetsore, e cila zgjat deri sa t jet njeriu, individi. Kt njohje e vrtetojn t gjith antropologt, pedagogt, psikologt dhe teologt. Njeriu mbetet problem, por edhe rast dhe dhurat deri n vdekjen e vet. Njerzia e tij gjithnj sht nn pikpyetje. Pr dallim nga qeniet e tjera n gjithsi, njeriu kurr nuk sht njeri i sigurt, sepse t jesh njeri do t thot pikrisht t jesh gjithnj pran asaj q mos t jesh njeri, t jesh problem i gjall, aventur, dram. Megjithat, njeriu n prjetimin e drams nuk sht ln i vetmuar. Menjher pas rnies s tij, atij n ndihm i ka ardhur feja. Feja ka qllim t lartsuar edukimin e njeriut. Me vet lindjen fizike njeriu akoma nuk sht njeri i plot. Ai sht fmij i cili duhet br njeri. Ai sht vetm nj fidan i imt, i pafuqishm dhe i but q duhet rritur dhe zhvilluar deri n plotsimin e njerzis. Nga ai duhet t rritet plotsia, njeriu i vrtet dhe i pjekur. T qenit njeri kjo sht detyra kryesore e do edukimi njerzor dhe fetar.

Teologjia kohn e fundit tek ne sht duke u prplasur me metodat e pozitivizmit, me ka si duket sht duke e sjell veten ne pyetje. Pr kt ka m tepr arsye, por ktu po i prmbledhim n dy kryesoret: njra e brendshme dhe tjetra e jashtme. Arsyeja e brendshme ka t bj me metodn me t ciln shrbehet kjo shkenc. Metoda pozitive ka kufijt e vet, gjegjsisht, ekzistojn shtje qensore n jetn e njeriut, t cilat mund t hulumtohen dhe shpjegohen me at metod. Ajo deri te e cila vijm n hulumtimin ton m s shpeshti sht ajo q tashm e kemi pasur n fillim: prfundimet tona m s shpeshti jan supozimet tona. N rast se pjesa m e madhe e hulumtimeve tona nuk jan t dmshme, ather, t paktn jan t teprta! Shkaku i jashtm i gjendjes s keqe n shkencn ton sht i njohur edhe n shkencn edhe jasht saj: n shoqrin n t ciln vendimet qensore merren n baz t interesit t grupit n pushtet, teologjia si shkenc n t vrtet sht e teprt. Kur dikush merr vendime n baz t interesit t vet personal apo t atij grupor, ather nuk i nevojitet shkenca, por pikrisht ky fakt tregon se as q ia bn pr t vrtetn.

Tek ne brenda dy dekadave t fundit jan shtuar aq shum teolog, saq vzhguesi i paudhzuar do t prfundonte se shoqria nuk mund dhe nuk guxon t jet e smur, kur aq shum mjek vigjilojn mbi shndetin shpirtror t saj. Ather, me shndet! Aq shum teolog t cilt flasin dhe shkruajn libra, por q nuk ofrojn vepra sht shenj e smundjes s shoqris, dhe nuk ka shpres se ata do ti ndihmojn. Sepse ajo q kta shpirtngusht me metodat e tyre joshkencore nuk mund ta zbulojn dhe gjith ajo q, pr kt apo at arsye, e heshtin pr gjendjen e vrtet t t smurit, ajo sht pakrahasueshm m e rndsishme pr shndetin e tij. Ajo q teologjia jon e ka fshehur ka vler pakrahasueshm m t madhe shoqrore dhe njohse nga ajo q na e ka zbuluar.

A nuk shihet se kemi: shum teolog e pak teologji, shum t drejta e pak drejtsi, tepr politikan e pak vendime t urta. Detyra e teologjis sht ta zbuloj dhe interpretoj at q sht e fshehur dhe mos t hesht pr at q sht e vrtet. Sapo t hesht pr dika, dihet se shndrrohet n ideologji apo sht n shrbim t saj. E ka t thuhet pr teologjin me teolog/njerz plot arroganc dhe paprgjegjsi. Me vite t tra e kan harxhuar vetveten dhe edhe fushn pjellore e kan shndrruar n djerrin, disa her sht shkuar aq larg sa q edhe ardhmrin jan duke e prishur pr hir t s tashmes.

Nuk duhet dikush t jet musliman q ta thot t vrtetn, por duhet patjetr ta flas t vrtetn q t jet musliman, apo n raport me njeriun: nuk duhet qen musliman pr t qen njeri, por duhet patjetr qen njeri pr tu br musliman. Vet Shpallja e bn demitologjizimin e njeriut, ndrsa ne kt t fundit e shndrrojm n dika t paprekshme, e t parn n t harruar, sa q tr interpretimin e fes e bjm jasht njeriut, m tepr merremi me at q sht mbi sesa me t. Ligjratat e fes pr fat t keq e dshmojn kt. Kjo metod e interpretimit sht duke e varfruar njeriun dhe duke e lartsuar at q nuk ka nevoj pr lartsim Shpalljen, sepse ajo vet neve na lartson. Ne kemi harruar t merremi me krkesat dhe problemet q i ka njeriu, si n brendsin ashtu edhe n jashtsin tij. Ne m tepr flasim pr haramin e gnjeshtrs, vjedhjes, mashtrimit, sesa pr kryersin e tyre; flasim pr rndsin e pastrtis, kurse harrojm se kush duhet t jet i pastr; flasim pr kulturn e biseds, t dgjimit, t veshjes, t sjelljes dhe estetiks, duke e harruar se kush duhet ti pasqyroj ato; flasim se sa sht i mir Islami, kurse harrojm se muslimant nuk jan t till. A nuk jemi dshmitar se arsimi na sht mbushur me mendsin e shitblerjes dhe marrveshjeve t ndryshme, pa u fajsuar fare NJERIU; a nuk vrehet se edhe ata t cilt predikojn fen, vet nuk i prmbahen predikimit, premtimit, drejtsis, prgjegjsis NJERZIS. Ne pr fat t keq shpeshher i nnshtrohemi edhe Zotit si njeri dhe njeriut si Zot. (Kt fotografi keni mundsi ta shihni pandrprer t prsritur n hapsirn e Lindjes, ku me vite t tra muslimant udhhiqen nga njerz t cilt ngrihen n piedestalin e zotit). Prandaj, nuk mund t bhet fjal se kemi njerz pa fe, por se kemi fe pa njeri.

Prof. Dr. Ismail Bardhi

copyright © dielli.net. All rights reserved.
Tekstet e prezentuara domosdoshmërisht nuk përfaqësojnë politikën e redaksisë të dielli.net!